شاهکاری ماندگار؛ گرمایش چمن استادیوم آزادی 

زمین چمن ورزشگاه آزادی، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین زمین‌های فوتبال کشور، بیش از پنج دهه میزبان مسابقات ملی و باشگاهی بوده است. حفظ کیفیت این زمین در تمام فصل‌های سال، تنها به نگهداری چمن روی سطح آن وابسته نیست؛ بلکه عملکرد مجموعه‌ای از زیرساخت‌های فنی در لایه‌های زیرین زمین نیز در این زمینه اهمیت دارد. سیستم زهکشی، شبکه آبیاری و سیستم گرمایش چمن از جمله تجهیزاتی هستند که در شرایط مختلف آب‌وهوایی، نقش مهمی در آماده نگه داشتن زمین برای بهره‌برداری ایفا می‌کنند.

زمین چمن ورزشگاه آزادی در مجموعه ورزشی آزادی تهران قرار دارد؛ مجموعه‌ای با وسعت حدود ۴۶۰ هکتار که علاوه بر ورزشگاه اصلی، زمین‌های تمرینی، سالن‌های ورزشی، استخر، مجموعه‌های تنیس، پیست دوچرخه‌سواری و دریاچه را در خود جای داده است. در چنین مجموعه‌ای، نگهداری و نوسازی زیرساخت‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد؛ به‌خصوص در ورزشگاه اصلی که بخش مهمی از تأسیسات آن در زیر زمین و خارج از دید مستقیم قرار گرفته است.

از نظر معماری و سازه نیز ورزشگاه آزادی ویژگی‌های خاص خود را دارد. بخش قابل توجهی از حجم ورزشگاه با شکل‌دهی خاکریزهای عظیم ایجاد شده و سازه‌های بتنی روی این خاکریزها قرار گرفته‌اند. فرم کلی ورزشگاه نیز حالتی منحنی و بیضی‌شکل دارد. همین ویژگی‌ها باعث شده است عملیات بازسازی زمین و اصلاح زیرساخت‌های آن، شرایطی متفاوت از یک ورزشگاه متعارف داشته باشد.

## نقطه آغاز بازسازی ورزشگاه آزادی؛ مشکلی که از زیر چمن آغاز شد

ورزشگاه آزادی در اوایل دهه ۱۳۵۰ برای میزبانی بازی‌های آسیایی ۱۹۷۴ تهران ساخته شد. طراحی این مجموعه را عبدالعزیز فرمانفرماییان انجام داد. ورزشگاه در سال ۱۳۵۳ به بهره‌برداری رسید و ظرفیت اولیه آن حدود ۱۰۰ هزار نفر بود.

پس از انقلاب، ورزشگاه آزادی به اصلی‌ترین محل برگزاری مسابقات فوتبال کشور تبدیل شد. دیدارهای تیم ملی و مسابقات مهم باشگاهی استقلال و پرسپولیس، در طول سال‌ها بخش مهمی از تاریخ این ورزشگاه را شکل داده‌اند.

پس از حدود ۳۰ سال بهره‌برداری، زمین چمن ورزشگاه با مشکلات جدی روبه‌رو شد. یکی از مهم‌ترین اتفاقات در سال ۱۳۸۱ رخ داد. در جریان دیدار استقلال و آنیانگ کره جنوبی در رقابت‌های قهرمانی باشگاه‌های آسیا، شرایط زمین بسیار نامناسب بود. حرکت توپ به‌درستی انجام نمی‌شد و وضعیت زمین در برخی گزارش‌های رسانه‌ای به باتلاق تشبیه شد.

پس از این مسابقه مشخص شد که ادامه برگزاری دیدارها در ورزشگاه آزادی، به بازسازی کامل زمین نیاز دارد. در همین راستا، چمن جمع‌آوری شد و بررسی لایه‌های زیرین آغاز شد. در این مرحله، یک مشکل اساسی مشخص شد: زیر چمن، لایه‌ای از بتن وجود داشت که مانع تخلیه مناسب آب می‌شد.

بررسی‌های بیشتر نشان داد بقایای بتن در خاک نفوذ کرده و به‌مرور زمان، لایه‌ای متراکم ایجاد کرده است. آب بارندگی در عمق حدود یک‌متری زمین باقی می‌ماند و به سمت لایه‌های بالاتر حرکت می‌کرد. در نتیجه، شرایط مناسبی برای رشد و نگهداری چمن وجود نداشت.

تخریب و جمع‌آوری این لایه بتنی بیش از سه هفته طول کشید. این عملیات به زمان بیشتری نسبت به پیش‌بینی اولیه نیاز داشت و برنامه بازسازی زمین را تحت تأثیر قرار داد.

## اجرای سیستم گرمایش چمن برای نخستین بار در بازسازی زمین ورزشگاه آزادی

بازسازی زمین چمن ورزشگاه آزادی تنها به اصلاح سیستم زهکشی محدود نشد. یکی از بخش‌های مهم این پروژه، اجرای سیستم گرمایش چمن بود.

هدف از اجرای این سیستم، گرم کردن فضای ورزشگاه نیست؛ بلکه وظیفه اصلی آن حفظ دمای مناسب بستر زمین و ناحیه ریشه چمن در فصل سرد و کمک به ذوب برف است.

در این سیستم، آب گرم در شبکه‌ای از لوله‌های نصب‌شده در لایه‌های زیرین زمین جریان پیدا می‌کند. حرارت آب به بستر اطراف منتقل می‌شود و دمای زمین را در محدوده مناسب نگه می‌دارد. این فرآیند احتمال یخ‌زدگی را کاهش می‌دهد و شرایط مناسب‌تری برای استفاده از زمین در هوای سرد فراهم می‌کند.

اجرای چنین سیستمی در سال ۱۳۸۱ برای زمینی با این ابعاد، تجربه‌ای کم‌سابقه بود. وسعت زمین تنها یکی از چالش‌های پروژه محسوب می‌شد؛ زمان اجرای عملیات نیز محدود بود. مشاور هلندی پروژه برای مدت مشخصی در ایران حضور داشت و بخش اصلی عملیات باید در همان بازه زمانی انجام می‌شد.

در ابتدای کار، مشاور هلندی نسبت به کیفیت محصولات تولید داخل تردید داشت و استفاده از لوله‌های یک برند آلمانی را ترجیح می‌داد. در آن زمان، شرکت سوپرپایپ تنها تولیدکننده لوله‌های پنج‌لایه در خاورمیانه بود که فناوری اجرای سیستم‌های گرمایش چمن را نیز در اختیار داشت.

پس از بررسی‌های فنی و با تأیید مشاور هلندی، اجرای شبکه گرمایش چمن به سوپرپایپ واگذار شد. برای هماهنگی با نیازهای پروژه، لوله‌ها در کلاف‌های اختصاصی به طول ۱۴۷ متر تولید و از قشم به ورزشگاه آزادی منتقل شدند تا عملیات بدون وقفه ادامه پیدا کند.

در نهایت، بیش از ۳۰ کیلومتر لوله ۲۵ میلی‌متری در قالب ۲۲۰ مدار، طی مدت شش روز در زیر زمین چمن اجرا شد. این شبکه با منیفولدهایی به قطر ۶ اینچ و با استفاده از روش لوله‌کشی تیشلمان (ریورس) اجرا شد.

سوپرپایپ در اجرای این پروژه از تجربه شریک آلمانی خود، شرکت یوپونور آلمان (Uponor)، در زمینه اجرای سیستم‌های گرمایش چمن بهره گرفت. عملیات با همکاری تیم اجرایی داخلی و مشاور هلندی انجام شد و پس از تکمیل، شبکه به‌طور کامل کنترل و آزمایش شد.

اجرای این حجم از لوله‌گذاری در چنین بازه زمانی کوتاهی، در مقیاس پروژه‌های گرمایش چمن زمین‌های ورزشی، یک رکورد اجرایی به شمار می‌رفت.

[لوله پنج‌لایه سوپرپایپ]

## سیستم گرمایش چمن؛ زیرساختی که پس از نصب چمن پنهان می‌شود

یکی از ویژگی‌های مهم سیستم گرمایش چمن این است که بخش اصلی آن پس از اجرای زمین دیگر دیده نمی‌شود. شبکه لوله‌ها در لایه‌های زیرین قرار می‌گیرد و پس از تکمیل بستر و اجرای چمن، دسترسی مستقیم به آن دشوار خواهد بود.

به همین دلیل، کیفیت اجرای اولیه اهمیت زیادی دارد. مسیر مدارها باید با دقت مشخص شود و تعداد مدارها متناسب با ابعاد زمین و نیاز حرارتی آن تعیین شود. محل کلکتورها نیز باید به شکلی انتخاب شود که امکان کنترل و سرویس تجهیزات وجود داشته باشد.

یکی از چالش‌های مهم سوپرپایپ در اجرای پروژه گرمایش چمن ورزشگاه آزادی، انجام تست فشار پیش از پوشاندن لوله‌ها بود. این مرحله اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا پس از تکمیل لایه‌های زمین، دسترسی به شبکه لوله‌کشی بسیار دشوار خواهد شد.

کنترل و آزمون فشار سیستم پیش از پوشاندن لوله‌ها، امکان شناسایی و اصلاح هرگونه نشتی یا ایراد احتمالی را فراهم می‌کند. در صورت بروز مشکل پس از تکمیل زمین، تعمیر شبکه می‌تواند بسیار پیچیده باشد و حتی به بخش‌های دیگر زمین آسیب وارد کند.

در یک زمین فوتبال حرفه‌ای، توزیع یکنواخت حرارت نیز اهمیت زیادی دارد. هدف تنها افزایش دمای زمین نیست؛ بلکه حرارت باید در سطح زمین به شکل کنترل‌شده توزیع شود تا شرایط مناسب برای بستر و ریشه چمن فراهم بماند.

[ کلکتور و اتصالات مورد استفاده در سیستم‌های لوله‌کشی از اینجا قابل سفارش است]

## عملکرد سیستم گرمایش چمن ورزشگاه آزادی پس از سال‌ها بهره‌برداری

سال‌ها بهره‌برداری از سیستم گرمایش چمن ورزشگاه آزادی، فرصت مناسبی برای ارزیابی عملکرد آن فراهم کرد. در سال ۱۳۹۶، موضوع نشتی آب از شبکه گرمایش چمن مطرح شد و تیم فنی سوپرپایپ برای بررسی موضوع در محل حاضر شد.

بررسی‌ها نشان داد که لوله‌ها و اتصالات سوپرپایپ دچار نشتی نشده‌اند. منشأ مشکل به برخی اتصالات آهنی (وندولت) کلکتورها مربوط می‌شد که توسط پیمانکار دیگری اجرا شده بود. پس از شناسایی محل ایراد، اتصالات معیوب اصلاح شد و سیستم دوباره مورد آزمایش قرار گرفت.

مدیریت ورزشگاه آزادی پس از این عملیات از تیم فنی سوپرپایپ قدردانی کرد.

این اتفاق از نظر فنی نیز اهمیت داشت؛ زیرا نشان داد بررسی نشتی در یک سیستم مدفون باید تمام اجزای شبکه را دربرگیرد. لوله‌ها تنها بخشی از سیستم هستند و کلکتورها و اتصالات نیز می‌توانند منشأ مشکل باشند.

## نوسازی سیستم گرمایش چمن ورزشگاه آزادی در سال ۱۴۰۴

در سال ۱۴۰۴، برنامه نوسازی ورزشگاه آزادی وارد مرحله تازه‌ای شد. این اقدامات در چارچوب الزامات جدید کنفدراسیون فوتبال آسیا انجام گرفت و بخشی از آن به زیرساخت‌های زمین چمن اختصاص داشت.

سیستم گرمایش چمن نیز در این مرحله مورد بررسی قرار گرفت. با حضور پیمانکار و مشاور و نمونه‌برداری از لوله‌ها، کیفیت آن‌ها تأیید شد و اعلام شد که لوله‌ها نیازی به تعویض ندارند.

بررسی‌های فنی، وجود مشکل در بخشی از اتصالات کلکتورهای فلزی را نشان داد. برای اصلاح این بخش، در ۴۴۰ نقطه اتصال، لوله‌های سوپرپایپ با استفاده از وندولت مجدداً به کلکتور فلزی متصل شدند.

پس از پایان عملیات، شبکه تحت آزمون فشار قرار گرفت. هدف از این آزمایش، اطمینان از عملکرد صحیح اتصالات و آماده بودن سیستم برای ادامه بهره‌برداری بود.

با توجه به عملکرد مطلوب لوله‌های سوپرپایپ پس از سال‌ها بهره‌برداری، انتظار می‌رود این لوله‌ها حداقل ۲۵ سال دیگر نیز همچنان قابل استفاده باشند.

## تعویض چمن ورزشگاه آزادی و آسیب به شبکه زیرسطحی گرمایش

در سال ۱۴۰۵، برنامه جایگزینی چمن ورزشگاه آزادی با چمن هیبریدی در دستور کار قرار گرفت. هم‌زمان، زیرساخت‌های موردنیاز برای آبیاری و سایر تجهیزات زمین نیز در حال آماده‌سازی بود.

در جریان جمع‌آوری چمن و عملیات مربوط به لایه‌های زیرین، چند نقطه از لوله‌های سیستم گرمایش چمن آسیب دید. این آسیب‌ها در زمان برداشت نامناسب خاک زیر چمن ایجاد شده بودند.

با شناسایی نقاط آسیب‌دیده، تیم فنی و اجرایی سوپرپایپ در محل حاضر شد. نقاط آسیب‌دیده تعمیر شدند و پس از پایان عملیات، سیستم وارد مرحله آزمایش شد.

این اتفاق اهمیت هماهنگی میان عملیات عمرانی و تأسیساتی را نشان می‌دهد. در پروژه‌های بازسازی زمین چمن، مسیر تأسیسات مدفون باید پیش از عملیات خاک‌برداری به‌دقت شناسایی و مستندسازی شود.

اجرای عملیات مکانیکی بدون اطلاع از مسیر لوله‌ها می‌تواند به زیرساخت‌هایی آسیب بزند که پس از تکمیل لایه‌های زمین، دسترسی و تعمیر آن‌ها بسیار دشوار خواهد بود. انتقال این اطلاعات به تیم‌های اجرایی نیز باید بخشی از برنامه پروژه باشد.

## دوام و پایداری سیستم گرمایش چمن؛ زیرساختی که کیفیت آن در طول زمان مشخص می‌شود

تجربه ورزشگاه آزادی نشان می‌دهد کیفیت اجرای سیستم گرمایش چمن می‌تواند در دوام و پایداری عملکرد آن در بلندمدت نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد.

این سیستم پس از ۲۵ سال بهره‌برداری همچنان عملکرد مطلوبی داشته و در جریان نوسازی اخیر، تنها به اصلاحات محدودی نیاز پیدا کرده است. استمرار عملکرد سیستم در چنین بازه زمانی، بیانگر کیفیت مناسب تجهیزات و اجرای اولیه آن است.

در واقع، یکی از مهم‌ترین شاخص‌های موفقیت این پروژه، عملکرد پایدار سیستم در طول بیش از دو دهه بهره‌برداری است. سیستم گرمایش چمن سوپرپایپ به‌گونه‌ای اجرا شده که لوله‌ها و بخش‌های اصلی آن پس از سال‌ها همچنان قابل استفاده بوده‌اند و اقدامات اخیر بیشتر بر کنترل، اصلاح و نوسازی بخش‌های موردنیاز متمرکز بوده است.

این تجربه نشان می‌دهد انتخاب تجهیزات باکیفیت و اجرای اصولی می‌تواند نیاز به تعمیرات اساسی و پرهزینه را در طول چرخه عمر سیستم به حداقل برساند.

زمین چمن ورزشگاه آزادی امروز بر بستری از زیرساخت‌هایی قرار دارد که بخش عمده آن‌ها برای تماشاگران قابل مشاهده نیست. زهکشی، آبیاری و گرمایش چمن در زیر سطح زمین قرار گرفته‌اند و هر یک وظیفه مشخصی در حفظ شرایط مناسب زمین دارند.

تجربه این ورزشگاه نشان می‌دهد عملکرد یک زمین فوتبال حرفه‌ای به کیفیت سطح آن محدود نمی‌شود. زیرساخت‌های زیرسطحی باید از مرحله طراحی با دقت بررسی و پیش‌بینی شوند و در زمان اجرا نیز کنترل‌های لازم روی آن‌ها انجام گیرد. پس از بهره‌برداری نیز بازرسی و نگهداری منظم برای حفظ عملکرد این تجهیزات اهمیت دارد.

سیستم گرمایش چمن ورزشگاه آزادی اکنون بخشی از زیرساخت فنی این زمین است. سیستمی که اجرای آن به سال ۱۳۸۱ بازمی‌گردد و پس از بیش از دو دهه بهره‌برداری، همچنان عملکرد مطلوبی دارد.

این تجربه نشان می‌دهد طراحی مناسب، انتخاب تجهیزات باکیفیت و اجرای دقیق می‌تواند عمر مفید یک سیستم تأسیساتی را افزایش دهد و نیاز به تعمیرات اساسی را در بلندمدت به حداقل برساند.

گفتنی است با توجه به الزامات کنفدراسیون فوتبال آسیا مبنی بر افزایش سرویس‌های بهداشتی و امکانات رفاهی، برای توسعه و گسترش این فضاها، از سیستم فاضلابی سوپردرین و سیستم آبرسانی سوپرپایپ استفاده شد.

[سفارش سیستم فاضلابی سوپردرین]

## اجرای سیستم گرمایش چمن در زمین شماره ۲ ورزشگاه آزادی

تجربه موفق اجرای سیستم گرمایش چمن در زمین اصلی ورزشگاه آزادی، در زمین شماره ۲ آزادی نیز ادامه پیدا کرد. زمین شماره ۲ در شمال هتل المپیک قرار دارد. این زمین حدود ۷۶ متر عرض و ۲۲۰ متر طول دارد. جایگاه‌هایی با ظرفیت تقریبی هزار نفر و یک پیست تارتان نیز در اطراف آن قرار گرفته‌اند.

مساحت این پروژه حدود ۱۶ هزار و ۷۲۰ مترمربع بود. اجرای سیستم گرمایش چمن در این زمین در سال ۱۳۹۵ و طی ۴۵ روز انجام شد. در این پروژه، حدود ۵۵ هزار متر لوله ۲۵ میلی‌متری در قالب ۳۳۱ مدار در زیر زمین اجرا شد.

تعداد خطوط و حجم لوله‌گذاری نشان می‌دهد اجرای گرمایش چمن در زمین فوتبال، یک عملیات ساده لوله‌کشی نیست. طراحی شبکه باید با ابعاد زمین و نیاز حرارتی آن هماهنگ باشد. نحوه توزیع مدارها نیز بر یکنواختی انتقال حرارت و عملکرد نهایی سیستم اثر مستقیم دارد.

علاوه بر سیستم گرمایش چمن، محصولات سوپرپایپ در اجرای تأسیسات آبرسانی برخی سالن‌ها و فضاهای مجموعه ورزشی آزادی نیز به کار گرفته شده‌اند.

سیستم گرمایش چمن سوپرپایپ همچنین در ورزشگاه نقش جهان اصفهان، ورزشگاه ۱۵ هزار نفری همدان، ورزشگاه علی دایی اردبیل، استادیوم شهربابک و بیش از ۱۰ ورزشگاه دیگر نیز اجرا شده است.

بازنویسی شده از مجله مجری سوپرپایپ spi.ir